Skip to main content

Fok, ton balığı, arı ve gül: Dört kentin sikkedeki imzası

Phokaia, Kyzikos, Efes ve Rodos darphanelerinin bastığı sikkelerdeki fok, ton balığı, arı ve gül simgelerinin kentsel kimlikteki yerini inceliyoruz.

Bazı antik kentler sikkelerine adlarıyla ses benzerliği taşıyan bir nesne ya da hayvan koydu ve numismatikte bunlara konuşan tip denir.

Phokaia'nın foku

Phocaea Babelon 1907 512-4 — Ön yüz Phocaea Babelon 1907 512-4 — Arka yüz
Phocaea Babelon 1907 512-4 — Phocaea, MÖ 525–500, gümüş. Ön yüz: Fok. Arka yüz: Kare girinti. Bibliothèque nationale de France · Domaine public

Phokaia darphanesinin MÖ 600–522 aralığında bastığı elektrum sikkelerin ön yüzünde, başka hiçbir figür olmadan yalnızca bir fok yer alır. Phokaia'nın sikkelerindeki bu fok betimlemesi, kentin adıyla Yunanca fok anlamına gelen phoke sözcüğü arasındaki ses benzerliğine dayanan konuşan bir tiptir. MÖ 525–500 aralığındaki gümüş sikkelerde de bu deniz memelisi tek başına görülür. MÖ 477–388 ve MÖ 387–326 aralığında basılan elektrum sikkelerde ise fok figürü, sırasıyla bir erkek ve bir kadın başının yanında kentin değişmez simgesi olarak varlığını sürdürür. Phokaia ile Midilli, elektrum hekte sikkelerini sırayla basmak üzere bir anlaşma yaptı ve bu anlaşmanın metni Midilli'de bulunan bir yazıtta günümüze kadar korunmuştur. Hayvan figürü kentin adını görsel bir belleğe dönüştürür.

Kyzikos'un ton balığı

CN Type 11431 — Ön yüz CN Type 11431 — Arka yüz
CN Type 11431 — Cyzicus, MÖ 397, gümüş. Ön yüz: Sağda satraplık başlığı ve diadem takan sakallı Pharnabazos başı. Arka yüz: Solda koruyucu bir göz ve iki yunusla çerçevelenmiş bir grifonla süslenmiş Prora. Solda altta bir ton balığı. Corpus Nummorum · CC BY 4.0

Kyzikos darphanesinin MÖ 397 tarihli gümüş sikkesinde sağda satraplık başlığı ve diadem takan sakallı Pharnabazos başı ile solda koruyucu bir göz ve iki yunusla çerçevelenmiş grifon süslemeli gemi pruvasının sol altında küçük bir ton balığı bulunur. Ksenophon'un Anabasis'inde paralı askerlere aylık ücret olarak bir Kyzikos stateri vaat edilir. Kyzikos staterlerinde ana tip her emisyonda değişirken ton balığı küçük bir yan simge olarak sürekli yer alır ve bu yüzden kentin imzası gibi okunur. MÖ 600–550 aralığında basılan elektrum sikkelerin ön yüzünde sol tarafta yüzen üç küçük ton balığının üzerinde solda yüzen iki büyük ton balığı ve sağ tarafta iki büyük ton balığının arasında bir nokta betimlenirken, aynı dönemin gümüş sikkelerinde sağda bir keçi başı ve boynu ile solda sırtında dikenler olan yukarı doğru bakan bir ton balığı yer alır. MÖ 410–330 aralığındaki elektrum sikkelerde ise çıplak genç adamlar olarak karşılıklı diz çöken Herakles ile İphikles betimlenir; Herakles kaldırdığı sağ ve indirdiği sol elleriyle bir yılanı boğarken İphikles ellerini yalvarırcasına kaldırır ve aşağıda sol eliyle bir ton balığı yer alır. Ana betimleme ne kadar değişirse değişsin kentin değişmez damgası kendini hep gösterir.

Efes'in arısı

Ephesus Kleiner and Noe 1977 17 — Ön yüz Ephesus Kleiner and Noe 1977 17 — Arka yüz
Ephesus Kleiner and Noe 1977 17 — Ephesus, MÖ 160–150, gümüş. Ön yüz: Sarmaşık çelengiyle çevrili bir cista mystica'dan kaçan yılan; çelengin içindeki arıya doğru. Arka yüz: Aplustre ile süslenmiş ve iki iç içe geçmiş yılanla çevrili bir yay içeren Gorytos (yay kılıfı). Bibliothèque nationale de France · Domaine public

Efes darphanesinin MÖ 160–150 aralığında bastığı gümüş sikkede, sarmaşık çelengiyle çevrili bir cista mystica'dan kaçan yılan çelengin içindeki arıya doğru yönelir ve diğer yüzde aplustre ile süslenmiş ve iki iç içe geçmiş yılanla çevrili bir yay içeren yay kılıfı bulunur. Efes'in arısı kentin adıyla ses benzerliği taşımaz; arının Efes Artemisi kültüyle bağı öne sürülür ve Pausanias Artemis'in hizmetindeki görevlilere Essenler dendiğini aktarır ancak arı tipinin bu kültten doğduğu kesin değildir. MÖ 560–550 aralığındaki gümüş sikkelerde arı tek başına yer alırken, MÖ 390–320 aralığındaki gümüş sikkelerde arıya birbirine bakan iki geyik ön kısmı eşlik eder. MÖ 200–190 aralığındaki bronz sikkelerde de arı ile üst tarlada titrek bir şekilde ayakta duran bir geyik bir arada betimlenir.

Rodos'un gülü

Rhodes Ashton 2001 1-6 — Ön yüz Rhodes Ashton 2001 1-6 — Arka yüz
Rhodes Ashton 2001 1-6 — Rhodes, MÖ 408–404, gümüş. Ön yüz: Helios'un başının üç çeyreği karşı karşıya. Arka yüz: Gül. Bibliothèque nationale de France · Domaine public

Rodos kenti MÖ 408/407'de adadaki üç eski kentin, Ialysos, Kamiros ve Lindos'un birleşmesiyle kuruldu ve MÖ 408–404 aralığında basılan gümüş sikkelerde Helios'un başının üç çeyreği karşı karşıya betimlenirken diğer yüzde bir gül yer aldı. Rodos sikkelerinin arka yüzündeki gül, kentin adıyla Yunanca gül anlamına gelen rhodon sözcüğü arasındaki benzerliğe dayanan konuşan bir tiptir ve ön yüzde çoğunlukla kentin koruyucusu güneş tanrısı Helios bulunur. MÖ 345–316 ve MÖ 275–250 aralığındaki gümüş sikkelerde de Helios'un başının üç çeyreği karşı karşıya betimlenirken arka yüzde gül ve bir tomurcuk yer alır. MÖ 88–84 aralığındaki bronz sikkelerde ise ışıltılı bir taç takan Helios'un başı ile birlikte arka yüzde gül ve bir palmiye dalı görülür. Kurucu unsurlar yüzyıllar boyunca kentin görsel temsilini belirler.

Amblemler ve kentin kimliği

Bir kent amblemi tek başına o kentin ekonomisini kanıtlamaz; amblem seçimi ad, kült ve kimlik gibi kaygıları yansıtır.

NumisTR kataloğunda yer alan bu betimlemeleri inceleyebilir ve antik darphanelerin görsel dilini yakından keşfedebilirsiniz.

Yazıda geçen sikkeler

Kaynaklar

  • Kraay 1976 (Archaic and Classical Greek Coins)
  • Head 1911 (Historia Numorum, 2. bs.), Ionia: Phocaea
  • IG XII 2, 1
  • Diodoros XIII.75.1
  • Head 1911 (Historia Numorum, 2. bs.), Caria: Rhodus
  • Pausanias VIII.13.1
  • Ksenophon, Anabasis V.6.23
  • Howgego 1995 (Ancient History from Coins)