Skip to main content

Sikkelerde tahıl başağı: Tanrıça, yerel kült ve imparatorluk

Anadolu darphanelerinin bastığı sikkelerdeki tahıl betimlemeleri, bereket kültlerini, yerel inançları ve merkezi yönetimin siyasi mesajlarını yansıtır.

Darphanelerin bastığı sikkelerde tahıl başağı motifi bereket tanrıçalarının nişanı, yerel tanrıların niteliği veya kent amblemi ile imparatorluk mesajı olarak üç farklı işlevi yerine getirir.

Tanrıça nişanı olarak tahıl başağı

CN Type 11315 — Ön yüz CN Type 11315 — Arka yüz
CN Type 11315 — Cyzicus, MÖ 390–340, gümüş. Ön yüz: Kore Soteira'nın başı saçları bir şal (sakkos) ile bağlı başak ve küpe ile bırakıldı. Arka yüz: Solda ağzı açık ve dili dışarı sarkık aslan başı. Altta solda orkinos balığı. Corpus Nummorum · CC BY 4.0

Homeros'un Demeter İlahisi, Kore'nin Hades tarafından kaçırılmasını, Demeter'in yasını ve Eleusis gizemlerinin kuruluşunu anlatır. Demeter tahılın ve ekinin tanrıçasıdır. Sesamus darphanesinin MÖ 400–300 yıllarına ait gümüş ve bronz sikkelerinin ön yüzünde defne çelengi takan Zeus'un başı yer alırken, arka yüzünde Demeter'in başı mısır başaklarından oluşan bir çelenkle betimlenir. Priapus darphanesinin MÖ 100–30 tarihli bronz sikkelerinin ön yüzünde de Demeter'in örtülü başı mısır çelengi takar. Scepsis darphanesinin MS 1–200 tarihli bronz sikkelerinin arka yüzünde kadın tanrıça mısır başakları ve bereket boynuzu tutar. Kyzikos'un koruyucu tanrıçası Kore Soteira adına kentte Pherephattia bayramı kutlanırdı. Kyzikos darphanesinin MÖ 390–340, MÖ 350–300, MÖ 340–300, MÖ 300–250 ve MÖ 300–200 dönemlerine ait gümüş ve bronz sikkelerinin ön yüzünde saçları bir şal ile bağlı, başak ve küpe taşıyan kadın başı betimlenmiş olsa da, bu başın Kore Soteira olarak tanımlanması yerleşik bir katalog geleneği olup tartışmalı bir konudur.

Mite göre Demeter, tahıl tarımını insanlara yayma görevini Eleusis'li bir kahraman olan Triptolemos'a verir ve bu figür sanatta elinde başakla betimlenir. Ptolemaioslar döneminde Ptolemais adını alan Lebedos'un sikkelerinde Ptolemaios kraliçesi Berenike tipleri görülür. Lebedos'un MÖ 246–222 ve MÖ 240–220 yıllarına ait sikkelerinin ön yüzünde Berenike'nin örtülü başı yer alırken, arka yüzünde Triptolemos tahtta otururken elinde başak ve asa tutar. Adramytteion darphanesinin MS 117–138, MS 130–138, MS 161–176 ve MS 193–211 yılları arasında bastığı bronz sikkelerin arka yüzünde Demeter tahtta oturarak elinde mısır başakları, haşhaş ve asa tutar. Perperene darphanesinin MS 244–249 ve MS 247–249 tarihli bronz sikkelerinin arka yüzünde de Demeter tahtta otururken elinde mısır başakları ve asa ile gösterilir. Gargara darphanesinin MS 193–211 tarihli bronz sikkelerinin arka yüzünde ise Demeter ayakta mısır başakları ve meşale tutarken betimlenir. Bu örnekler, motifin bereket kültüyle doğrudan ilişkisini gösterir.

Yerel tanrıların niteliği

Mazaeus Tarsus Newell 1920 Series I — Ön yüz Mazaeus Tarsus Newell 1920 Series I — Arka yüz
Mazaeus Tarsus Newell 1920 Series I — Tarsus, MÖ 360–330, gümüş. Ön yüz: Sakallı ve örtülü Baaltarlar defne çelengi takmış bir elinde buğday başağı ve bir salkım üzüm diğer elinde ise lotus çiçeğinin bulunduğu bir asa tutan bir diphros (taşınabilir koltuk) üzerinde oturuyorlar; tahtın altında kulplu bir haç var. Arka yüz: Bir çukur karesinde diz çökmüş bir geyiğe saldıran aslan. Berlin, Münzkabinett der Staatlichen Museen · PDM 1.0

Tahıl motifi, yerel inançların sikkelerdeki yansımalarında da belirleyici bir ögedir. Tarsos'un yerel tanrısı olan Baaltars'ın adı sikkelerde Aramice yazıtla geçer. Tarsos darphanesinin MÖ 368–360 ve MÖ 360–330 dönemlerine ait gümüş ve altın sikkelerinin ön yüzünde sakallı ve örtülü Baaltars bir diphros üzerinde otururken elinde buğday başağı ve üzüm salkımıyla betimlenir. MÖ 360–330 dönemindeki bazı gümüş ve altın sikkelerin ön yüzünde Baaltars defne çelengi takmış olarak gösterilir. Tarsos darphanesinin MÖ 164–30 tarihli bronz sikkelerinin ön yüzünde Tyche bir geminin pruvasında otururken elinde başak tutar.

Mallos darphanesinin MÖ 340–330 tarihli gümüş sikkelerinin ön yüzünde nehir tanrısı Pyramos'un başı mısır başaklarından yapılmış bir çelenkle taçlandırılmıştır.

Kent amblemi ve imparatorluk mesajı

Calchedon Türkoğlu 2014 S02a — Ön yüz Calchedon Türkoğlu 2014 S02a — Arka yüz
Calchedon Türkoğlu 2014 S02a — Calchedon, MÖ 410–350, gümüş. Ön yüz: Buğday başağında boğa. Arka yüz: Noktalı kare girinti. Bibliothèque nationale de France · Domaine public
RIC I (second edition) Augustus 478 — Ön yüz RIC I (second edition) Augustus 478 — Arka yüz
RIC I (second edition) Augustus 478 — Ephesus, MÖ 25, gümüş. Ön yüz: Augustus'un başı sağda çıplak. Arka yüz: Bir demet halinde düğümlenmiş altı tane tahıl sapı. American Numismatic Society · No Copyright - United States

Tahıl başağı, kentlerin kimliğini veya merkezi yönetimin siyasi söylemlerini yansıtmak için de kullanılmıştır. Kalkhedon darphanesinin MÖ 410–350, MÖ 350–330, MÖ 350–250 ve MÖ 250–100 dönemlerine ait gümüş ve bronz sikkelerinin ön yüzünde buğday başağında boğa betimlemesi yer alır. Elaia darphanesinin MÖ 450–350 ve MÖ 350–250 yıllarına ait gümüş ve bronz sikkelerinin arka yüzünde arpa tanesi zeytin çelengi içinde veya zeytin dalları arasında gösterilir. Magnesia ad Maeandrum darphanesinin MÖ 465–459 tarihli gümüş sikkelerinin arka yüzünde arpa mısırı betimlenir. Tralles darphanesinin MÖ 75–60 gümüş sikkelerinin arka yüzünde çapraz iki başak üzerinde İsis'in başlığı yer alırken, MÖ 56–55 gümüş sikkelerinin arka yüzünde haşhaş ve tahıl sapı bulunur.

Augustus, MÖ 22'de Roma'nın tahıl iaşesinin sorumluluğunu üstlendiğini yazar. Bergama ve Efes darphanelerinin MÖ 27–26, MÖ 25 ve MÖ 24–20 yıllarında bastığı gümüş sikkelerin arka yüzünde bir demet halinde düğümlenmiş altı tane tahıl sapı bulunur. Bu altı tahıl sapı demeti tipinin Augustus'un MÖ 22'de üstlendiği tahıl iaşesiyle ilişkilendirilmesi tartışmalı bir yorumdur, çünkü sikkelerin bir kısmı bu tarihten önceye aittir. Roma'nın tahıl tanrıçası olan ve Demeter ile özdeşleştirilen Ceres, Hadrianus'un Efes'te bastığı MS 128–132 tarihli gümüş sikkelerin arka yüzünde elinde tahıl sapıyla betimlenir. Hadrianus'un Eleusis gizemlerine erginlenmesi, onun dönemindeki Ceres tiplerine bağlam katar. Bu kullanımlar, motifin siyasi ve idari bir iletişim aracı olduğunu gösterir.

Motif tarımsal üretim kapasitesini göstermez

Sikkelerdeki tahıl motifi üretim hacminin ya da ihracatın kanıtı değildir. Motifin sıklığından tarımsal üretim kapasitesi çıkarılamaz. Dolayısıyla betimlemeler doğrudan ekonomik verilerden ziyade inanç ve siyaset ekseninde okunmalıdır.

NumisTR kataloğunda yer alan bu betimlemeleri inceleyerek eski çağların görsel dilini yakından tanıyabilirsiniz.

Yazıda geçen sikkeler

Kaynaklar

  • Homeros İlahileri 2 (Demeter'e)
  • Homeros İlahisi 2; Apollodoros, Bibliotheke I.5.2
  • Plutarkhos, Lucullus 10
  • Casabonne 2004; Head, Historia Numorum
  • Res Gestae 5
  • Metcalf 1980 (The Cistophori of Hadrian)
  • Howgego 1995 (Ancient History from Coins)
  • Cohen 1995 (The Hellenistic Settlements in Europe, the Islands and Asia Minor)
  • Cassius Dio LXIX.11
  • Sutherland 1970