Lidya elektrum sikkeleri ve Sardeis darbının gelişimi

Doğal alaşımlardan üretilen ilk sikkelerden saf madenlerin ayrılmasına ve yeni siyasi otoritenin ikonografisine uzanan nümismatik gelişim incelenmektedir.

Elektrum, Paktolos (Sart Çayı) yatağından elde edilen doğal bir altın-gümüş alaşımıdır. Lidya'nın başkenti Sardeis'ti. Bu merkezde Mermnad hanedanının kralları hüküm sürmüştür. Söz konusu hanedanın kralları sırasıyla Gyges, Ardys, Sadyattes, Alyattes ve Kroisos'tur. Sardes darphanesinde MÖ 637–500 aralığında elektrum sikkeler basılmıştır. Bu dönemde Lidya kralı Alyattes otoritesiyle basılan elektrum sikkelerin ön yüzünde kükreyen aslan başı betimlemesi yer alır. Bu sikkelerin arka yüzünde ise delme delgisi veya delgileri bulunur. Aynı tarih aralığında Lidya kralı Gyges otoritesiyle basılan elektrum sikkelerin ön yüzünde ise birbirine bakan iki aslan başı tasvir edilmiştir. Gyges dönemine ait bu sikkelerin arka yüzünde de delme delgisi veya delgileri kullanılmıştır. Sardes darphanesinde MÖ 637–500 aralığında basılan diğer elektrum sikkelerin ön yüzündeki kükreyen aslan başı çok ışınlı bir siğil ile betimlenmiştir. Bu örneklerin arka yüzünde ise düzensiz kare girinti yer almıştır.

Doğal alaşımın kullanımı zamanla yerini saf madenlere bırakarak nümismatik sistemde yapısal bir dönüşüme yol açmıştır.

Altın ve gümüş sikkelerde ikili sistem

Sardis Carradice 1987 Croeseid A heavy AU — Ön yüz — **Sardis Carradice 1987 Croeseid A heavy AU** — Sardes, MÖ 560–546, altın. Ön yüz: Aslan başı açık çeneleriyle sağa bakar, altında koç başı sağa. Bibliothèque nationale de France · Domaine public

Herodotos, altın ve gümüş sikkeyi ilk basıp kullananların Lidyalılar olduğunu yazar. Altın ve gümüşü ayrı sikkelerde basan ikili sistem geleneksel olarak Kroisos'a atfedilir ve bu sikkeler 'Kroiseid' olarak anılır; ancak bu atfın Kroisos'a mı yoksa Pers dönemine mi ait olduğu akademik olarak tartışmalıdır. Sardes darphanesinde MÖ 560–546 aralığında basılan altın sikkelerin ön yüzünde sağa bakan açık çeneli aslan başı bulunur. Bu aslan başının altında ise sağa bakan koç başı yer alır. Bu altın sikkelerin arka yüzünde düzensiz yüzeyli oyuk kare damga kullanılmıştır. Sardes darphanesinde MÖ 546–510 aralığında basılan altın sikkelerin ön yüzünde ise aslan ve boğa ön bölümleri karşı karşıya betimlenmiştir. Bu döneme ait altın sikkelerin arka yüzünde de düzensiz yüzeyli oyuk kare damga yer almıştır.

İki farklı madenin standartlaşması ekonomik işlemlerde yeni bir dönemi başlatmıştır.

Siyasi değişim ve Pers dönemi ikonografisi

Sardis Carradice 1987 Type I siglos — Ön yüz — **Sardis Carradice 1987 Type I siglos** — Sardes, MÖ 510–486, gümüş. Ön yüz: Sakallı Pers Büyük Kralı'nın üst yarısı bir kidaris (tırtıklı taç) ve kandys (Pers tuniği) takıyor ve elinde bir yay tutuyor. Arka yüz: Düzensiz şekilli dikdörtgen girinti. Bibliothèque nationale de France · Domaine public

Sardis Carradice 1987 Type I siglos — Arka yüz — **Sardis Carradice 1987 Type I siglos** — Sardes, MÖ 510–486, gümüş. Ön yüz: Sakallı Pers Büyük Kralı'nın üst yarısı bir kidaris (tırtıklı taç) ve kandys (Pers tuniği) takıyor ve elinde bir yay tutuyor. Arka yüz: Düzensiz şekilli dikdörtgen girinti. Bibliothèque nationale de France · Domaine public

Kroisos'un krallığı Pers kralı Kyros tarafından ele geçirildi. Bu olay için kabul edilen geleneksel tarih MÖ 547/546'dır. Pers dönemi Sardeis darbında altın dareikos ve gümüş siglos basıldı. Bu sikkelerin ön yüzlerinde Büyük Kral figürü yer alır. Sardes darphanesinde MÖ 510–486 aralığında basılan gümüş sikkelerin ön yüzünde sakallı Pers Büyük Kralı'nın üst yarısı betimlenmiştir. Bu figür bir kidaris (tırtıklı taç) ve kandys (Pers tuniği) takıyor biçimde tasvir edilmiştir. Ayrıca figürün elinde bir yay tuttuğu görülür. Bu gümüş sikkelerin arka yüzünde düzensiz şekilli dikdörtgen girinti bulunur. Sardes darphanesinde MÖ 510–486 aralığında basılan altın sikkelerin ön yüzünde sakallı Pers Büyük Kralı tırtıklı bir çelenk ve kandys (Pers tuniği) giymiş biçimde tasvir edilmiştir. Bu figür diz çökmüş, önünde bir yay tutuyor ve sırtında bir sadak var biçimde betimlenmiştir. Bu altın sikkelerin arka yüzünde düzensiz şekilli dikdörtgen girinti yer alır. Aynı tarih aralığında basılan gümüş sikkelerin ön yüzünde ise Pers Büyük Kralı tırtıklı bir çelenk takmış ve Pers kandys'i (Pers tuniği) giymiş biçimde görülür. Bu figür sakallı, diz çökmüş, bir yayı bükmüş ve sırtında bir sadak var biçimde betimlenmiştir. Bu gümüş sikkelerin arka yüzünde düzensiz kare girinti kullanılmıştır.

Yönetim değişikliği doğrudan darp edilen eserlerin üzerindeki betimlemelere yansımıştır.

Pers dönemi darplarında mızraklı kral betimlemeleri

Sardes darphanesinde MÖ 510–485 aralığında basılan altın sikkeler ile MÖ 510–486 aralığında basılan gümüş sikkelerin ön yüzünde ortak bir betimleme kullanılmıştır. Bu dönemin altın ve gümüş sikkelerinde sakallı Pers Büyük Kralı tırtıklı bir çelenk ve kandys (Pers tuniği) giymiş biçimde tasvir edilmiştir. Söz konusu figür diz çökmüş, omzunda bir mızrak ve önünde bir yay tutarken betimlenmiş, sırtında ise bir sadak yer almıştır. Arka yüzlerde ise madene göre farklılık görülür. Altın sikkelerde düzensiz kare girinti bulunurken, gümüş sikkelerde düzensiz şekilli dikdörtgen girinti yer alır. Sardes darphanesinde MÖ 485–475 aralığında basılan altın ve gümüş sikkelerde de söz konusu ön yüz betimlemesi aynen korunmuştur. Bu yeni döneme ait altın ve gümüş sikkelerin arka yüzünde ise ortak olarak düzensiz girinti bulunur.

İkonografik devamlılık yeni yönetimin görsel dilini pekiştirmiştir.

Nümismatik tarihindeki bu değişimi yansıtan eserleri daha yakından incelemek ve koleksiyonlardaki örnekleri keşfetmek için NumisTR kataloğunu ziyaret edebilirsiniz.

Yazıda geçen sikkeler ve ilgili yerleşimler

Kaynaklar

Herodotos, Tarih I.94
Herodotos V.101; Strabon XIII.4.5
Herodotos I.7-94
Herodotos I.84-86
Carradice 1987; Kroll 2001
Carradice 1987
Yerleşim dönemleri: Pleiades (pleiades.stoa.org), CC BY